حقوق به زبان ساده -١ ؛ روشهاى شكايت از مأموران خاطى

مهناز پراكند

پرسش – در صورت تخلف یک مأمور در جریان بازداشت یا تحقیق از فرد بازداشتی چه اقداماتی می توان انجام داد؟
پاسخ – هر مأموری اعم از مأمور نیروی انتظامی یا امنیتی اولین تکلیفی که دارد این است که باید تابع قانون باشد و در همه کارهايى که انجام می دهد مخصوصآ کارهايى که در حیطه وظایف شغلی خود انجام می دهد باید طبق قانون عمل كند.
چنانچه مأموری در حیطه مأموریت خود قانون را نادیده بگیرد از دو جهت ممکن است مورد تعقیب قرار بگیرد:

الف – ممکن است عمل غیر قانونی در حد تخلف انتظامی باشد. در این صورت از جهت انتظامی در دادسرای انتظامی مربوطه قابل تعقیب انتظامی هست. لازم میدانم یکی از مواردی را که قانونآ بازپرسان یا مأموران تحقیق در هنگام انجام تحقیقات باید انجام دهند ذکر کنم. قانونآ هر چه که در تحقیقات گفته می شود باید نوشته شده و به امضای اظهار کننده ( یعنی کسی که مطالب نوشته شده را گفته است) برسد تا قابلیت استناد در دادگاه را داشته باشد . از طرف دیگر اگر متهم ، شاهد یا مطلع و هر کس دیگری که مطالبی را نزد مقام قضائی یا مأمور تحقیق می گوید باسواد باشد وخودش قادر به نوشتن باشد باید به او اجازه داده شود که خودش آنچه را که می گوید بنویسد و بعد هم ذیل برگه را امضاء کند. اگر هم اینطور نشد و به جاى شخص متهم، مقام تحقیق اظهارات او را بنویسد ، در این صورت باید در موقع امضای آن این فرصت به او داده شود که خوب متن اظهاراتش را بخواند و سپس امضاء کند .

در خیلی از موارد مقام قضائی مثل بازپرس ، دادیار يا قاضی و نیز مأمور تحقیق به متهم یا شاهد اجازه نداده اند که خودش آنچه را که می گوید بنویسد وبعد هم او را مجبور کرده اند بدون خواندن متن آن را امضاء کند. در این موارد اگر متن نوشته شده عین اظهارات متهم باشد و هیچ دخل و تصرفی در اظهارات او نشده باشد، مأمور یا مقام تحقیق کننده از نظر اینکه قانون را در این مورد رعایت نکرده مرتکب تخلف انضباطی شده است و بر حسب اینکه قاضی باشد یا مأمور باید به تخلف او در دادسرای انتظامی قضات یا دادسرای رسیدگی به تخلفات انضباطی مربوطه رسیدگی شود .

مثال دیگر اینکه اگر مأمور در حین انجام مأموریت متهم را به رستورانی برده و برای خود و متهم سفارش غذا بدهد و در آخر هزینه رستوران را از متهم بگیرد. این مورد از مواردی است که از نظر انتظامی مأمور خطا کرده است و باید در دادسرای انتظامی مربوطه به تخلف او رسیدگی شود تا هم از تکرار تخلف جلوگیری شود هم فضای کار وارتباطات شغلی مصون از سوء استفاده های غیر اخلاقی مأمورین شود.

ب – طریق دیگری که مأمور متخلف می تواند مورد تعقیب قرار گیرد بلحاظ مجرمانه بودن عمل او و جنبه مجازات کیفری آن است.
برای مثال می توان به مورد بالا اشاره کرد. بدین توضیح که اگر متهم خودش آنچه را که می گوید ننویسد واین کار را مقام تحقیق اعم از بازپرس یا مأمور انجام دهد ولی بازپرس یا مأمور تحقیق در موقع نوشتن مطالبی که متعهم می گوید، عین اظهارات متهم را ننویسد ومطالبی را به آن اضافه کند یا بعضی از آنچه را که گفته ننویسد و بعد هم او را مجبور کند که بدون خواندن متن نوشته شده آن را امضاء کند . در اینجا مأمور تحقیق یا بازپرس فقط مرتکب تخلف انضباطی نشده است بلکه او با کم و زیاد کردن اظهارات متهم و مجبور کردن او به امضای مطالب غیر واقعی، در واقع اقدام به جعل گفته های او هم کرده است و به همین دلیل از نظر کیفری هم مرتکب جرم شده است واز این نظر قابل تعقیب در دادسرای عمومی کارکنان دولت است.
مثال دیگر: اگر مأموری در حین بازداشت متهم یا در حین انجام تحقیقات به او توهین کند یا اورا تحت شکنجه قرار دهد یا در حین بازرسی از منزل یا محل کارش برخی از وسایل اورا برای خود بردارد ( به عبارت دیگر آنها را سرقت کند) در این صورت مأمور مذکور برحسب عمل انجام شده مرتکب جرائم توهین، شکنجه (آزار واذیت بدنی یا روحی ) ویا سرقت هم شده است.

پرسش – چگونه می توان از مأموران خاطی شکایت کرد؟

پاسخ – در پاسخ به این سؤال باید چند وضعیت فرض می شود :

الف – متهم آزاد و خارج از بازداشتگاه یا زندان است. در این صورت متهم می تواند خودش یا وکیلش با نوشتن یک شکایتنامه خطاب به دادسرای عمومی یا انتظامی موضوع را شرح داده و تعقیب مقام قضائی یا مأمور متخلف را درخواست كند. البته مثل هر شکایت دیگری باید تدارک لازم برای اثبات ادعایش را ببیند و مثلآ اگر شاهدی دارد شاهدش را در شکایتنامه تنظیمی معرفی كرده یا اگر دلیل دیگری برای اثبات ادعایش دارد آن را هم ضمیمه شکایتش كند.

ب – فرض دوم این است که متهم در بازداشتگاه یا زندان است و خودش دسترسی به دادسرا ندارد. در این فرض اگر متهم وکیل داشته باشد می تواند به وکیلش اختیار طرح شکایت و پیگیری موضوع را تا صدور رأی و اجرای آن بدهد و توسط وکیلش اقدام به شکایت كند. اگر وکیل نداشته باشد و بخواهد خودش اقدام کند می تواند از مسئولیت زندان بخواهد که امکلانات لازم برای طرح شکایت از قبیل کاغذ وقلم در اختیار او قرار دهند وبعد از نوشتن شکایتش آن را به مسئول زندان یا بازداشتگاه تحویل داده واز او رسید بگیرد. مسئول زندان یا بازداشتگاه هم مکلف است که شکایتنامه او را بگیرد و به مرجع مربوطه که دادسرای انتظامی یا عمومی است تسلیم کند . اگر مسئول زندان یا بازداشتگاه از گرفتن شکایتنامه او امتناع کند او نیز مرتکب تخلف شده است و متهم می تواند از او نیز شکایت کند و در اولین فرصت شکایتش را اعلام کند .

پ – فرض دیگر اینکه متهم در برگه بازپرسی یا بازجوئی موضوع تخلف مأمور یا بازپرس را نوشته وآن را کاملآ شرح دهد وضمن آن اعلام کند که از مأمور خاطی شکایت دارد و قید کند که در برگه جداگانه ای شکایتش را نوشته از بازپرس می خواهد که برای ثبت شکایتش در دفتر دادسرا آن را به نزد دادستان بفرستد. توصیه می شود برای اینکه شکایت متهم به جریان بیفتد بهتر است متهم همه موارد را در برگه تحقیقات در پرونده خودش، عنوان نماید تا قابل انکارااز طرف بازپرس یا مأمور تحقیق مربوطه نباشد.