مرکز حامیان حقوق بشر، مهناز پراکند
در این یادداشت با طرح چند سوال، به ادامه بحث درباره قانون جرایم رایانه ای می پردازیم:
ماده 2 – “هرکس به طور غیرمجاز محتوای در حال انتقال ارتباطات غیرعمومی در سیستم های رایانه ای یا مخابراتی یا امواج الکترومغناطیسی یا نوری را شنود کند، به حبس از شش ماه تا دو سال یا جزای نقدی از ده تا چهل میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.”
این ماده به شنود غیر مجاز مطالب خصوصی اشخاص حقیقی وحقوقی مربوط می شود .
عنصر مادی جرم :
1 – شنود کردن ،گوش دادن
ویژگی شنود :
مخفیانه وغیر مجاز بودن عمل شنود
2 – شنود مربوط به ارتباطات باشد
ویژگی ارتباطات :
ارتباطات باید بوسیله رایانه یا مخابرات مثل تلفن و یا امواج الکترو مغناطیسی باشد .
ارتباطات باید خصوصی وغیر عمومی باشد
ارتباط در حال انتقال باشد .
پرسش – آیا شنود ارتباطات ذخیره شده که قبلآ منتقل شده اند مشمول این ماده است؟ یعنی جرم تلقی می شود ؟
پاسخ – با توجه به این که در این ماده فقط شنود ارتباطات در حال انتقال مورد نظر قانونگذار بوده است ، شنود ارتباطات ذخیره شده وقبلآ منتقل شده رایانه ای یا مخابراتی یا الکترومغناطیسی مشمول این ماده نمیشود .اما با توجه به اینکه در قانون اساسی استراق سمع وگوش دادن به مکالمات دیگران بطور مخفیانه وبدون مجوز قانونی ممنوع وغیر قانونی است ، این عمل طبق قوانین دیگر قابل تعقیب کیفری ومجازات است .
پرسش – آیا شنود وگوش دادن به ارتباطات در حال انتقال از طریق رایانه یا تلفن ویا…که جنبه خصوصی ندارد وبصورت عمومی ارائه می شود جرم است؟
پاسخ – خیر، ارتباطات در حال انتقالی که جنبه عمومی دارند مشمول این ماده قانونی نشده وجرم نیست .مثلا اگر دو یا چند نفراز طریق تلفن یا بیسیم یا رایانه یا … در خصوص موضوعی باهم در حال مکالمه باشند ومکالمه آنان در فضای خصوصی خودشان نباشد به نحوی که دیگران هم بتوانند وارد سیستم مکالماتی آنان بشوند وبه مکالمات آنها گوش دهند ، عمل کسانی که ارتباطات آنها را گوش می دهند ،مشمول این ماده قانونی نبوده وجرم تلقی نمیشود .
پرسش – آیا مأمورین امنیتی می توانند برای حفظ امنیت کشور ،مکالمات در حال انتقال دیگران را که از طریق رایانه یا تلفن یا بیسیم ….انجام میشود را شنود کنند ؟
پاسخ – خیر، مأمورین امنیتی اگر بدون مجوز قانونی مکالمات در حال انتقال مردم را شنود کنند طبق این قانون قابل پیگرد ومجازات هستند مگر اینکه قبلآ برای اینکار مجوز قانونی گرفته باشند ..همانطور که در ماده 50 قانون گذار صریحآ گفته است که مقررات مربوط به شنود محتوای در حال انتقال غیر عمومی رایانه ای ومخابراتی مطابق مقررات راجع به شنود مکالمات تلفنی خواهد بود بنابراین طبق مقررات قانون آئین دادرسی کیفری شنود این داده ها نیز باید با مجوز قانونی وقضائی باشد .صدور مجوز شنود توسط قاضی مستلزم این است که پس از طی کردن مراحل قانونی ،برای مدت معینی ، در مورد موضوع خاصی وسیستمهای رایانه ای یا مخابراتی اشخاص خاصی صادر شود .
پرسش – آیا مأمورین می توانند به ایمیلها یا پیامکهای خصوصی اشخاص وارد شده وبه آنها دسترسی پیدا کنند؟
پاسخ – براساس تبصره ماده 776دسترسی به محتوای ایمیلها ویا پیامکهای ذخیره شده اشخاص در حکم شنود است ودر صورت لزوم برای دسترسی به آنها لازم است که با دستور قاضی وپس از طی کردن مراحل قانونی برای شنود انجام گیرد.
پس عنصر مادی جرم شنود غیر قانونی موضوع ماده 2 قانون مربوط به جرایم رایانه ای ،فعل یا عمل مثبت مادی است که با انجام شدن کار صورت می گیرد واین جرم با عمل نکردن یا به سخن بهتر با ترک فعل محقق نمیشود .لازمه تحقق این جرم اقدامی عملی است .
عنصر قانونی این جرم :
عنصر قانونی این جرم همان ماده 2 قانون مربوط به جرایم رایانه ای است .
عنصر معنوی یا روانی جرم:
همانطور که در مقدمه گفته شد در هر جرمی آگاهی از غیر قانونی بودن عمل و داشتن عمد وقصدونیت برای انجام آن عنصر معنوی جرم را تشکیل می دهد.
پرسش – اگر کسی بداند که شنود ارتباطات در حال انتقال اشخاص از طریق رایانه یا تلفن یا…جرم است ونباید شنود کند اما در موضوع خاصی به گمان اینکه می تواند ارتباطات در حال انتقال رایانه ای یا…بعضی را شنود کند وبا این تصور اقدام به شنود مکالمات بین دو یا چند نفر بنماید آیا عمل او جرم است؟
پاسخ – خیر ؛ چون در هر جرمی لازم است فرد مرتکب عمد هم داشته باشد که عمل مجرمانه را انجام دهد واگر این کار بدون عمد واز روی اشتباه یا تصور ویا گمان غلط صورت گیرد جرم نیست .
قوانین از زمان انتشار در روزنامه رسمی وابلاغ به مردم قابلیت اجرا دارند و فرض بر این است که همه مردم از قانون اطلاع دارند .بنابراین هرکس اقدام به شنود غیر قانونی ارتباطات در حال انتقال رایانه ای یا مخابراتی دیگری نماید ،در واقع علم واطلاع از جرم بودن کاری که می کرده داشته است اما باید ثابت شود که آیا قصد وعمد هم داشته که بطور غیر قانونی شنود کند یا خیر .همینطور است در مورد کسی که با مجوزی جعلی وغیر قانونی وبه گمان اینکه مجوز صادر شده قانونی وصحیح است ، اقدام به شنود مکالمات دیگران نماید عمل او جرم نیست.
پرسش – اگر کسی را مجبور کنند که مکالمات در حال انتقال دونفر را از طریق رایانه گوش دهد، آیا او مجرم است وشنود غیر قانونی انجام داده است ؟
پاسخ – خیر ، در هر جرمی اجباری که غیر قابل تحمل باشد وفرد نتواند با آن مقابله کند رافع مسئولیت کیفری است وفردی که مجبور به شنود غیر قانونی شده اگر چه کاری که انجام داده است جرم است اما مجازات نمیشود چون عمد وقصد انجام عمل مجرمانه را نداشته است وبه اجبار وادار به ارتکاب جرم شده است .
پرسش – مجازات:این جرم چیست ؟
پاسخ – قانونگذار برای این جرم نیز دو نوع مجازات حبس وجزای نقدی را در نظر گرفته است که حداقل مجازات حبس آن شش ماه وحد اکثر آن دو سال حبس است وحد اقل مجازات جزای نقدی آن ده ميليون(10.000.000)ريال حد اکثر آن چهل ميليون(40.000.000) ریال است . اما این دو نوع مجازات به سه طریق ممکن است اجرا شود .
الف) مرتکب فقط به حبس محکوم شود .
ب ) مرتکب فقط به جزای نقدی محکوم شود. وطبق ماده 54 این قانون میزان جزای نقدی بر اساس نرخ تورم هر سه سال یک بار به پیشنهاد رئیس قوه قضائیه وتصویب هیأت وزیران قابل تغییر است.
پ ) مرتکب به هر دو مجازات یعنی هم به حبس وهم به جزای نقدی محکوم شود.