پیش از انقلاب ۱۳۵۷، حضور زنان در ورزشگاههای ایران آزاد بود و زنان ایرانی میتوانستند در ورزشگاهها بازیهای ملی و باشگاهی را آزادانه تماشا کنند. پس از انقلاب، سیاستهای حکومت جمهوری اسلامی مبنی بر جداسازی زن و مرد و دیدگاههای مراجع تقلید شیعه در این باره باعث اعمال محدودیت در این زمینه شد. در سالهای دهههای هفتاد و هشتاد این موضوع با درخواست زنان برای دیدن بازیهای ورزشی خصوصاً فوتبال جدیتر شد و فشار کنفدراسیونهای ورزشی آسیایی و جهانی برای پایان دادن به این ممنوعیت ابعاد تازهتری به این موضوع داد.
در سالهای اخیر، زنان کمپینهای متعددی راه انداخته و اعتراضهای خود را از روشهای گوناگون بهگوش دولت رساندهاند. بارها زنان با گریم مردانه وارد ورزشگاه شدهاند و گزارشهای حضور خود را در فضای مجازی هم منتشر کردهاند. در مواردی هم به تعدادی محدود و در بعضی موارد گزینشی از زنان اجازه حضور در ورزشگاه داده شده، اما درنهایت مجوزی برای حضور آزاد و عمومی زنان در استادیوم آزادی و تماشای مستقیم بازی فوتبال فراهم نشده است. به جز مواردی استثنایی، زنان در ایران از حضور در میان تماشاگران دیگر مسابقات ورزشی مردان هم محروم هستند. ممنوعیت تماشای بازی در ورزشگاهها برای زنان نوعی تبعیض جنسیتی محسوب میشود.
نخستین حضور زنان ایرانی در ورزشگاههای ایران به بازی ایران و بحرین در مقدماتی جام جهانی ۲۰۰۶بازمیگردد که در این بازی ایران به جام جهانی صعود کرد. فیلم آفساید، ساخته جعفر پناهی که دربارهٔ دخترانی است که برای ورود به ورزشگاه آزادی تلاش میکنند نیز در طول همین بازی فیلمبرداری شدهاست. در این فیلم تلاش چندین دختر از طبقات اجتماعی مختلف، با پوشیدن لباس و گریم به اصطلاح پسرانه برای ورود به ورزشگاه و تماشای بازی و درگیریهای نیروی انتظامی با آنها به تصویر کشیده شده است. در موردی دیگر با هماهنگی با زنان کرهای، چهار دختر ایرانی توانستند در سال ۱۳۷۸وارد ورزشگاه آزادی شوند.
میتوان گفت همه دولتها در جمهوری اسلامی ایران، چه اصولگرا و چه اصلاحطلب، بهطور جدی خواهان پایاندادن به ممنوعیت حضور زنان در استادیومهای فوتبال بودهاند. در آغاز سال ۱۳۸۵محمود احمدینژاد، رئیسجمهور وقت ایران با ارسال نامهای به رئیس سازمان تربیت بدنی خواستار فراهم کردن امکانات حضور زنان در ورزشگاهها شد. این نامه با اظهارنظرهای متفاوتی در میان مسئولین کشور، نمایندگان مجلس شورای اسلامی و خبرگزاریهای خارجی همراه شد. مخالفت صریح گروهی از روحانیون در شهر قم، از جمله مصباح یزدی که از حامیان اصلی وی بود، مانع از اجرایی شدن آن شد. احمد خاتمی خطیب محافظهکار نماز جمعه تهران مهمترین عامل مخالفت روحانیون با حضور زنان در ورزشگاهها را اهمیت رعایت حجاب و عفاف دانست و گفت نمیتوان تضمینی بر رعایت آن در صورت حضور زنان در ورزشگاهها برای تماشای مسابقات ورزشی داد. استدلالی که پس از ۱۲سال تغییر چندانی نکرده است.
در مقابل اما حضور زنان در ورزشگاهها در سالهای اخیر، به یکیاز جدیترین چالشها و مطالبات زنان تبدیل شده است. طبق نتایج نظرسنجی مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) که در تاریخ ۲۱شهریور سال ۱۳۹۶در گستره ملی انجام گردید، ۶۱٫۱درصد مردم ایران موافق حضور زنان در ورزشگاهها هستند. از سوی دیگر فشارهای سازمانهای بینالمللی مانند فدراسیون جهانی فوتبال نیز بر ایران برای پایان دادن به این تبعیض ابعاد گستردهتری به خود گرفته و ایران را در معرض تحریمها و حذف از میزبانی مسابقات و غیره قرار داده است. رییس فیفا در ملاقات با روحانی در اسفند ۱۳۹۶از لزوم حضورزنان در ورزشگاهها و برداشته شدن منعی که قانون فدراسیون جهانی فوتبال را زیر پا میگذاشت، حرف زد.
دولت روحانی گرچه در عمل تا به امروز نتوانسته موانع را بردارد، اما در حرف از این اتفاق بارها استقبال کرده است. معصومه ابتکار در مردادماه ۱۳۹۷در همین ارتباط گفت: چه ایرادی وجود دارد که جوانان ما در فضای سالمی مانند ورزشگاه برای دیدن بازی مورد علاقهشان حضور پیدا کنند. مکانهای ورزشی سالمترین فضا برای نشاط به شمار میروند البته رفتارها هم باید در چارچوب باشد.هیچکس نمیگوید، بیقانونی و هنجارشکنی به وجود آید.
معاون رئیسجمهور در امور زنان و خانواده گفت: «دولت شیوهنامهای را در این زمینه تصویب کرد تا فضاهای استادیومهایی که مشکل دارند، اصلاح شود. البته بانوان برای دیدن برخی ورزشها مطالبهای ندارند. مثل کشتی، اما برای برخی ورزشها مانند والیبال مطالبات زیادی وجود دارد. به نظر ما هم باید یک مقداری تحملمان را بالا ببریم.»
گفتگویی که با آیتالله مکارم شیرازی در ۲۸مرداد ۱۳۹۷منتشر شده، نشان از اختلاف نظر شدید میان برخی از روحانیون با سیاستمداران دارد:
لطفا نظر خود را درباره حضور بانوان در ورزشگاه به صورت شفاف و روشن بیان فرمایید.
۲. آیا واقعا درباره حضور بانوان در ورزشگاهها اطلاعات غلط به مراجع معظم تقلید رسیده است که تقریبا همگان مخالف حضور زنان در ورزشگاهها هستند؟
پاسخ آیتالله مکارم شیرازی
با اهداء سلام و تحیت؛
جو حاکم در ورزشگاهها برای حضور زنان مناسب نیست و شکی نیست که اختلاط جوانان و آزاد بودن آنها سرچشمه مشکلات زیادی از نظر اخلاقی و اجتماعی میشود؛ اضافه بر این در بعضی انواع ورزش، مردان پوشش مناسبی در برابر زنان ندارند؛ بنابراین لازم است از حضور در این برنامهها خودداری کنند؛ به خصوص اینکه این برنامهها را از رسانهها میتوانند ببینند و حضور آنها ضرورتی ندارد.
همیشه موفق باشید
دفتر آیتالله العظمی مکارم شیرازی / استفتائات.
فشارها از یک سو و مطالبهگری از سوی دیگر، منجر به باز شدن درهای استادیوم در مهرماه ۱۳۹۷به روی زنان شد؛ البته به صورت گزینشی و بسیار محدود. دیدار تدارکاتی ایران و بولیوی جدا از اینکه برای آماده سازی تیم ملی جهت حضور در جام ملتهای آسیا از اهمیت زیادی برخوردار بود، اما از جهت دیگری تبدیل به یک دیدار مهم و بی سابقه در تاریخ فوتبال ایران شد. در این دیدار با تلاشهای صورت گرفته از سوی وزارت ورزش و فدراسیون فوتبال تعداد بسیار محدود حدود ۲۰۰نفره از زنان توانستند با حضور در ورزشگاه آزادی تهران این مسابقه را از نزدیک تماشا کنند. برای ورود زنان به ورزشگاه نیز اقدامات تامینی در نظر گرفته شده بود. جایگاه ویژه، ورودی جداگانه و گماردن پلیس زن در کنار هدایت آنها از دالان سربازان برای ورود و خروج به ورزشگاه از جمله اقدامات تامینی برای زنان بود. همزمان با حضور محدود زنان در ورزشگاه آزادی عدهای از زنان نیز که نتوانسته بودند مجوز ورود به ورزشگاه را بگیرند پشت در ورزشگاه ماندند. از یک ساعت مانده به آغاز دیدار ایران و بولیوی، بیش از ۳۰زن ایرانی که مجوز حضور در آزادی را نداشتند مقابل در غربی ورزشگاه تجمع کردند. پاسخی که آنها از ماموران نیروی انتظامی و حراست ورزشگاه آزادی گرفتند مشابه هفتهها، ماهها و سالهای گذشته بود: “ورود ممنوع.” این انتخاب گزینشی واکنشهای زیادی را در فضای مجازی برانگیخت و بسیاری به نمایشی بودن این حرکت اعتراض کردند. گرچه عدهای هم گشایش حتی در ابعاد کوچک را گامی به جلو دانستند.
با وجود اینکه حضور تعدادی محدودی زن در ورزشگاه آزادی این امید را ایجاد کرد که در بازهای دیگری نیز این روند ادامه یابد، اما واکنش تند دادستان کل کشور به ورود زنان در ورزشگاه آزادی در روز بعد نشان از کوتاه نیامدن راستگراهای افراطی داشت.
محمدجعفر منتظری، راجع به حضور زنان در ورزشگاه در بازی تیم ملی ایران برابر بولیوی گفت: “حضور زنان در ورزشگاه آزادی یک آسیب است و هیچ توجیه شرعی ندارد؛ چرا مخالف هستیم؟ چون گناه صورت میگیرد؛ تماشای بازی ایراد ندارد، اما گناهی که صورت میگیرد، جای اشکال است.” و با تاکید بر اینکه از حضور دیروز زنان در ورزشگاه گلایه داریم، ادامه داد: «نظام ما اسلامی است، ما مسلمان هستیم، وقتی خانمی به ورزشگاه میرود و با مردانی که با لباس ورزشی و نیمه لخت مواجه میشود و آنها را میبیند، گناه میکند و برخی دنبال این هستند که حریمها را بشکنند.»
در طرف مقابل، عدهای نیز با خشنودی به استقبال این اتفاق رفتند. بهروز نعمتی، نماینده مردم تهران و دبیر هیات رئیسه مجلس شورای اسلامی در همین زمینه در صفحه شخصی خود در شبکه اجتماعی توئیتر نوشت: «حضور زنان در ورزشگاه آزادی، آزادی را زیباتر و امنتر کرد. به امید روزی که زنان ایرانی بدون محدودیت برای تماشای بازیهای فوتبال به همراه خانواده به ورزشگاهها بروند.» برخی از روحانیون نیز بر خلاف این نظر موضعشان را اعلام کردند. آیتالله سید محمد موسوی بجنوردی در واکنش به سخنان دادستان کل کشور و مساله تایید یا عدم تایید مراجع برای حضور زنان در ورزشگاهها گفت: «عدم اجازه به زنان برای حضور در ورزشگاهها قانون نیست» و اینکه «اگر زنان برای حضور در ورزشگاه حجاب خود را به خوبی رعایت کنند بسیاری از مسائل حل میشود و در نتیجه شرایط برای حضور آنان در ورزشگاه مهیا خواهد شد». پیشتر آیتالله صانعی نیز درباره مسئله پوشش مردان اعلام کرده بود که از نظر اسلامی مشکلی در این زمینه وجود ندارد.
فینال لیگ قهرمانان آسیا، حدود یک ماه بعد، فرصت دوبارهای برای حضور گروهی از زنان را ایجاد کرد که واکنشهایی را برانگیخت. طیبه سیاوشی در گفتوگو با ایسنا، به مسئلهی اولویتبندی پرداخت که غالبا یکی از سوالهایی است که منتقدان فعالان در این زمینه با آن روبرو میشوند. وی با اشاره به حضور جمعی از زنان در مسابقه فوتبال تیم پرسپولیس در ورزشگاه آزادی گفت: «بحث مهمی که گاهی مطرح میشود این است که آیا رفتن خانمها به ورزشگاه اهمیت دارد یا نه؟ تا الان کار ما این بوده که بسیاری از مباحث را اولویت سنجی کردیم و نهایتا همه آنها از دست رفتهاند. خصوصا در حوزه زنان چنین رویکردی وجود داشته و ۴۰سال خط قرمز پررنگ، ورود زنان به ورزشگاهها بوده که هیچ کس نباید آن را مطرح میکرد». فینال لیگ قهرمانان آسیا برای خبرنگاران زن نیز خوشیمن بود و برای اولینبار به شکل رسمی خبرنگاران و عکاسان زن ایرانی برای پوشش یک مسابقه فوتبال در ورزشگاه آزادی حضور پیدا کردند. هرچند حضور آنها واکنش های بسیاری را به همراه داشت. برخیها معتقد بودند آنها در حمایت از همجنسهای خود و در اعتراض به حضور زنان گزینش شده در استادیوم، نباید به ورزشگاه می رفتند.
مخالفان حضور زنان در ورزشگاه عنوان میکنند که اگر زنان و مردان در فضای هیجانی ورزشگاه درکنار هم قرار بگیرد کنترل جمعیت از بین میرود و ممکن است اتفاقاتی رخ بدهد که مناسب جامعه اسلامی نیست. آن عده از سیاستمداران که موافق این امر هستند، اغلب از نبود زیرساختهای لازم صحبت میکنند.
با این توضیحات تازهترین حرفهای وزیر ورزش و جوانان در دیماه ۱۳۹۷مبنی بر اینکه تمام زیرساختها فراهم است، تا حدی تعجب برانگیز است. اما کلید حل این معما در میان جملههای خود او نهفته است:
«[…] همه زیرساختها برای حضور بانوان در استادیومها فراهم است، هیچ مشکلی ما نداریم، ورودی جدا، معبر جدا، محل جدا، سرویسهای جدا، امکانات جدا، در همه استادیومهای ما فراهم است و هیچ مشکلی وحود ندارد. برخی از مسئولین دستگاههای دیگر اشاره کردهاند به مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال ۸۴که بر اساس یک رویکرد شورای عالی فرهنگ عمومی به تصویب رسیده بود و در آنجا محدودیتی را برای حضور بانوان ایجاد کرده بود. که من با توجه به این موضوعی که مطرح شد و دوستان گفتند که این مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی در حکم قانون هست، من بلافاصله اقدام کردم برای آقای رئیس جمهور نامهای نوشتم.»
به نظر میآید که او به مصوبهی شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال ۸۴اشاره دارد که وظایف ۲۶ستگاه دولتی را برای ریشه کن کردن بی حجابی و بد حجابی در قالب ۳۰۶راهکار تعیین کرده بوده است. با این حساب تنها راه برطرف کردن این مانع قانونی، به گفته مسعود سلطانیفر «اصلاح این مصوبه از مجاری قانونی و از طریق دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی» امکانپذیر است. بنابراین گرچه در هیچ کجای قانون به صراحت مانعی برای ورود زنان در ورزشگاهها وجود ندارد، اما تفسیر مصوبهای در شورای عالی انقلاب فرهنگی که آن هم حکم قانون را دارد گویا مستمسک قانونی شده است.
از حرفهای وزیر ورزش آنچه برداشت میشود،این است که ایجاد زیرساخت به معنی جداسازی تمام فضاهای مورد استفاده زنان و مردان است: ورودی جدا، معبر جدا، محل جدا، سرویسهای جدا، امکانات جدا. تفکیک جنسیتی در فضاهای عمومی، نه تنها در جمهوری اسلامی تازگی ندارد، که به نظر میآید به راهحلی برای تمام مشکلات بدل شده است. حضور زنان در ورزشگاه اگر به زعم ابتکار «اصلا بحث فقهی مبنی بر ندیدن ورزش مردان فوتبالیست توسط زنان» ندارد چرا که «آقایانی که ورزش فوتبال میکنند جورابشان تا زیر زانوشان است، شلوارشان هم تا بالای زانویشان است»، اما دوباره بحث مالکیت برفضای عمومی را پیش میکشد: فضای عمومی به چه کسی تعلق دارد؟ حاکمیت تلاش دارد تا در همهی محیطها برای زنان اندرونیهایی بسازد تا آنها را از تماس و تعامل با مردان، که ناگفته مالکین اصلی سپهر عمومی تلقی میشوند، جدا نگهدارد.