فرهاد سيدلو
مقدمه:
انرژی هسته ای سال هاست که در مرکز توجه مردم جهان و به ویژه مردم ایران قرار گرفته و منشا بحث ها و مجادلات علمی و سیاسی واقع شده است. هرکس به اقتضای منافع یا دیدگاه خود بر له یا علیه استفاده از این انرژی استدلال کرده و تلاش كرده است با ارائه دلایل، آمارها، محاسبات و اسناد نظر خود را به اثبات برساند. در مواردی این استدلالات فاقد پایه های دقیق علمی و تجربی بوده و تنها در خدمت برخی مقاصد سیاسی یا منافع اقتصادی بوده اند.
بنابراین در بررسی این موضوع حتمن باید دقت نظر به خرج داد و سره را از ناسره جدا کرد. چه بسیار بررسی های “علمی” که با سفارش نهادهای خاص و در جهت اغراض معین انجام شده اند. به نظر ما با چنین بررسی هایی، هرچند دربردارنده اطلاعات مفیدی هم هستند، اما از آن جا که به این مهم به شکلی همه جانبه ننگریسته بلکه تنها رویکردی تک بعدی و گزینشی دارند و تنها آن بخشی از اطلاعات که در جهت اثبات نظر متبوع شان است را ارائه داده یا بزرگنمایی می کنند، باید با کمال احتیاط برخورد کرد.
ما در این نوشته تلاش می کنیم با بررسی موشکافانه موضوع، بر بخش هایی از مسئله که شاید تاکنون کمتر مورد توجه عموم قرار گرفته پرتو بیفکنیم. روش ما در این بررسی مقایسه ای است. مثلن می گوییم انرژی باد در مقایسه با انرژی هسته ای دارای این مزایاست و بالعکس و تلاش خواهیم کرد با توجه به ادبیات موجود در این زمینه با بیانی غیرتخصصی به بررسی و مقایسه انرژی هسته ای با انرژی های فسیلی مانند نفت و گاز و انرژی های تجدید پذیر مانند انرژی باد در تامین برق مورد نیاز در جهان بپردازیم.
در این مقایسه ابتدا دلایل اصلی مدافعان استفاده از انرژی هسته ای در تامین برق نقل و سپس صحت و سقم این دلایل در مقایسه با دیگر انواع انرژی مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
دو دلیل اصلی که معمولن در دفاع از ضرورت استفاده از انرژی هسته ای در تولید برق بیان می شود عبارتند از:
1- انرژی هسته ای یک منبع پاک از انرژی است و بنابراین برای کاهش آلودگی هوا که در نتیجه استفاده از سوخت های فسیلی ایجاد می شود، و برای جلوگیری از تغییرات آب و هوایی کره زمین، باران های اسیدی و … می تواند به عنوان یک منبع انرژی پاک مورد استفاده قرار گیرد.
2- استفاده از انرژی هسته ای در مقایسه با انرژی های تجدیدپذیر از نظر اقتصادی به صرفه تر است. انرژی هسته ای تنها نوع انرژی است که هزینه تولید آن با هزینه تولید انرژی های فسیلی قابل رقابت است، حال آن که تولید ارزان ترین انرژی تجدیدپذیر (انرژی باد) به مراتب گران تر تمام می شود.
در بخش اول این نوشته ما به ادعای پاک بودن انرژی هسته ای می پردازیم و میزان صحت این ادعا را با استناد به نظرات متخصصان و شواهد و مدارک موجود بررسی می کنیم.
در بخش دوم ادعای صرفه اقتصادی انرژی هسته ای در مقایسه با انرژی های تجدید پذیر ( به ویژه انرژی باد) مورد ارزیابی قرار می گیرد.
بخش سوم به جمع بندی بحث و نتیجه گیری اختصاص خواهد یافت.
بخش اول
آیا انرژی هسته ای یک منبع پاک از انرژی است؟
“در حال حاضر نیروگاه های هسته ای جهان با ظرفیت نصب شده فعلی توانسته اند سالانه از انتشار هشت درصد گازهای دی اکسید کربن در فضا جلوگیری کنند که در این راستا تقریبن مشابه نقش نیروگاه های آبی عمل کرده اند.”
رقم هشت درصد در این جا جالب به نظر می رسد. ابتدا به پیشینه موضوع نگاهی بیندازیم. انسان در استفاده از انرژی های فسیلی عمده شامل ذغال سنگ، نفت و گاز با دو محدودیت اصلی مواجه است:
1- پایان پذیر بودن این سوخت ها
2- آلوده سازی محیط زیست
طبق برآوردهای انجام شده و با وضعیت کنونی مصرف، موجودی نفت حداکثر تا اواسط دهه 50 دوام خواهد آورد یعنی 40 سال دیگر. اگر گاز با این روند فعلی مصرف شود شاید تا 140 سال آینده هم گاز داشته باشیم اما به این نکته هم باید توجه شود که با پایان یافتن نفت، جای خالی آن را باید با گاز پر کرد (با فرض نبودن نوع دیگری از حامل های انرژی). در آن صورت موجودی فعلی گاز دنیا تنها تا دهه 60 دوام خواهد آورد.
ذغال سنگ قاعدتن باید صدها سال دیگر موجود باشد اما اگر قرار باشد که جای نفت و گاز را هم پر کند، در آن صورت تنها تا دهه 80 دوام می آورد. در واقع ذخیره 150 میلیون ساله نفت و گاز زمین و 300 میلیون ساله ذغال سنگ آن در یک بازه زمانی چندصد ساله مصرف شده و به پایان می رسد. بدیهی است هرچه به این پایان نزدیک تر شویم استخراج و فرآوری این سوخت ها برای مصرف دشوارتر و پرهزینه تر هم خواهد شد، زیرا منابع در دسترس و مرغوب ابتدا به مصرف می رسند و سپس باید به دنبال استخراج از منابع پرهزینه تر و نامرغوب تر رفت. بنابراین چاره ای نیست جز تلاش در یافتن جایگزین های مناسب برای سوخت های فسیلی.
از دیگر سوء استفاده درازمدت و بی رویه از سوخت های فسیلی باعث وارد آمدن آسیب های جدی به محیط زیست کره خاکی شده است. نوع و میزان دقیق تولید سالانه این آلاینده ها را می توان در سایت آژانس حفاظت از محیط زیست آمریکا دید. این سوخت ها با تولید ترکیبات کربن دار، ترکیبات سولفات و نیترات و دیگر آلاینده ها، باعث پدیده گرم شدن زمین، آلودگی هوا و به طور کلی برهم خوردن سیستم های حیاتی روی کره زمین می شوند. تنفس این آلاینده های موجود در هوا، ضمن ایجاد بیماری های مختلف، حتی می تواند، در موارد آلودگی شدید هوا، مستقیمن به مرگ انسان منجر شود. بنابراین از این منظر هم باید چاره ای جست و به فکر روش های پاکتری برای تولید انرژی بود.
بر اساس آمار آژانس جهانی انرژی اتمی در سال 2007 تعداد 439 نیروگاه هسته ای تولید برق در 31 کشور جهان وجود داشت که 10 درصد از نیاز برق جهان را تامین می کردند. اگر این تعداد توانسته اند 8 درصد از میزان آلودگی هوا به دی اکسید کربن بکاهند، به فرض ایجاد تعداد کافی از این نیروگاه ها باید بتوان با آلودگی هوا مقابله کرد. مثلن اگر 4000 از این نیروگاه ها ایجاد شوند هم برق جهان تامین می شود و هم آلودگی به میزان زیادی کاهش می یابد. اما موضوع به این سادگی ها نیست.
1- ساخت هر نیروگاه دست کم شش سال به طول می انجامد و با خوشبینانه ترین برآوردها، و با فرض آغاز هم زمان در کشورهای مختلف، ده ها سال وقت لازم است تا به تعداد کافی نیروگاه هسته ای برای جلوگیری از روند تخریب کره زمین به مرحله بهره برداری برسد. ساخت یک نیروگاه بادی کمتر از یک سال به طول می انجامد و تولید انرژی از نیروگاه های بادی هیچ گونه آلودگی محیط زیست را به همراه ندارد.
2- نیروگاه های هسته ای نیاز به سوخت دارند. برخلاف نیروگاه های ذغالی یا گازی که سوخت شان روزانه تامین می شود، سوخت نیروگاه های هسته ای معمولن سالانه تامین می شود و این به عنوان یکی از نقاط قوت این نیروگاه ها شمرده می شود. اما در همین نقطه قوت چند نقطه ضعف موجود است. اولن تامین این همه اورانیوم برای این نیروگاه ها کار آسانی نیست و جهان را با کمبود اورانیوم سهل الوصول مواجه خواهد ساخت. بنابراین باید به سراغ منابع اورانیومی رفت که هم نامرغوب ترند و هم استخراج آن ها با دشواری فراوانی همراه است. در نتیجه آماده سازی این اورانیوم از مرحله کشف تا آماده سازی و حمل به مقصد مستلزم مصرف مقادیر زیادی سوخت های فسیلی است که باعث آلودگی محیط زیست می شود.
این مشکل در مورد نیروگاه های بادی وجود ندارد. نیروگاه های بادی اصولن به هیچ سوختی نیاز ندارند. اصلی ترین مواد مورد نیاز برای ساخت نیروگاه های بادی بتون و فولاد است.
3- حمل این محموله های اورانیوم به طور گسترده که معمولن در مسافت های طولانی هم صورت می گیرد، به علت بسیار محدود و اندک بودن معادن اورانیوم، با مخاطرات زیادی همراه است. به جز اشکالات تکنیکی که همیشه می تواند بروز کند و باعث فجایع انسانی گسترده شود، این محموله ها اهداف خوبی هم برای مقاصد تروریستی هستند. این مشکل در مورد نیروگاه های بادی وجود ندارد.
4- و شاید مهم تر از همه این ها مسئله مصرف آب است. بر اساس گزارش سازمان ملل دومیلیارد و 800 میلیون نفر از مردم دنیا در نقاطی زندگی می کنند که با محدودیت دسترسی به آب آشامیدنی و شست و شو مواجه اند و 500 میلیون نفر دیگر در حال نزدیک شدن به این شرایط هستند. در چنین شرایطی نیروگاه های با سوخت فسیلی و نیروگاه های هسته ای مقادیر قابل توجهی آب مصرف می کنند. جدول مقایسه ای زیر گویای مطلب است:
نوع نیروگاهمصرف آب برای تولید یک مگاوات ساعت برق
با سوخت ذغال سنگ 1220 تا 2270 لیتر
هسته اى 2870 تا 3270 لیتر
بادى تقريبن صفر
در کنار این ها باید یک مسئله دیگر را نیز مد نظر داشت و آن تاثیر مخرب آبی که در نیروگاه ها جریان پیدا می کند بر محیط زیست ماهی ها و دیگر آبزیان است.
5- مسئله پسماندهای اتمی. این مسئله کماکان به طور قطعی حل نشده است. مشکل این جاست که این پسماندها باید ده ها هزار سال در محفظه های مخصوص نگهداری شوند. تاکنون حوادث زیادی در اثر سهل انگاری ها یا اشکالات تکنیکی در حمل و نگهداری این پسماندها گزارش شده است. از آن جمله اند موارد زیر:
دریاچه کراچای در اتحاد شوروی سابق محل نگهداری پسماندهای اتمی بود. هنگامی که این دریاچه به صورت نیمه خشک درآمد، توفان پسماندها را در هوا پخش کرد.
یک بار پسماندها را در کنتاکی آمریکا به جای بتن و فولاد زیر خاک دفن کرده بودند. باران شدید خاک را شسته، وارد چاله ها شده، با پسماندها ترکیب شده و محیط را آلوده کرده بود.
در ایتالیا مواد رادیواکتیو وارد رودخانه ها شده بود و آب مصرفی اهالی را آلوده کرده بود.
در فرانسه در سال 2008 چندین مورد از نفوذ مواد رادیواکتیو به داخل رودخانه ها گزارش شده است. در یک مورد هم صد نفر از کارکنان یک نیروگاه اتمی در معرض تشعشعات رادیواکتیو قرار گرفتند.
انرژی باد هیچ پسمانده ای ندارد.
6- حوادث در نیروگاه ها. در طی شصت سال ( 1952 – 2011) 32 حادثه در نیروگاه های اتمی رخ داده اند یعنی هر دو سال یک حادثه. این رقم برای خطرات ناشی از حوادث اتمی بسیار بالاست. حوادث در نیروگاه های هسته ای می تواند فجایع بزرگی به همراه داشته باشد و با یک آتش سوزی ساده در یک نیروگاه معمولی تفاوت فاحشی دارد. انتشار مواد رادیواکتیو در فضا تا ده ها سال اثرات مرگ باری بر روی کلیه موجودات زنده برجای می گذارد. فاجعه در چرنوبیل جان 56 تن را مستقیمن گرفت و 4000 نفر دیگر را گرفتار سرطان کرد. فوکوشیما 80000 نفر را از خانه و کاشانه شان آواره کرد. آن ها دیگر نمی توانند بازگردند مگر این که خطر تشعشعات اتمی را بگذیرند. حادثه بعدی چه نتایجی به بار خواهد آورد؟
به جز این ها تاکنون دست کم 8 مورد حمله و بمباران تاسیسات اتمی صورت گرفته است که 6 مورد آن ها مربوط به خاورمیانه بوده اند. تصور کنید اگر تعداد نیروگاه های اتمی ده برابر شود، و این نیروگاه ها در گوشه و کنار جهان پراکنده باشند، چه خطراتی انسان و دیگر موجودات زنده را تهدید خواهد کرد.
8 ژانویه 2013
ایران آزاد – کانون دفاع از حقوق بشر، آزادی و دموکراسی – آلمان
فرهاد سیدلو