نگاهی بر توهین در قانون ایران

خلود علم ـ وکیل دادگستری

توهین در لغت از ریشه وهن و مصدری عربی است که به معنای خوار و خفیف کردن آمده است.در فرهنگ لغت دهخدا توهین به معنای سست کردن، در فرهنگ فارسی معین به معنای خوار کردن، خوار داشتن و سُست کردن و در فرهنگ فارسی عمید به معانی خوار وخفیف کردن، سست کردن و ضعیف کردن آمده است.
توهین در اصطلاح حقوقی نیز به کاری گفته میشود که متضمن اسناد و اخبار نبوده و به نحوی است که در شخصیت و حیثیت متضرر از جرم نوعی وهن وارد نماید. به همین خاطر جرم توهین از جمله جرایم علیه شخصیت معنوی افراد تلقی میشود. چراکه تحقق این جرم موجب هتک حرمت اشخاص به وسیله رفتار مجرمانه، اعم از فعل، گفتار، نوشتار، حرکات، ایماء، اشاره حتی در دنیای مجازی نیز میشود. لیکن هر نوع بی ادبی حتی اگر با قصد تحقیر باشد توهین مجرمانه نیست بلکه عملی مصداق توهین می باشد که دارای سوءنیت خاص باشد.

حدود و تعریف عبارت توهین
قبل از ورود به قوانین؛ در خصوص تعریف و حدود « توهین» قانون استفساریه به این شرح دارد:
ماده واحده- آیا منظور از عبارات ( اهانت، توهین و یا هتك حرمت) مندرج در مقررات جزائی از جمله مواد 513 _ 514 _ 608 _ و 609 قانون مجازات اسلامی و بند های 7 و 8 ماده 6 و مواد 26 و 27 قانون مطبوعات عبارت است از بكار بردن الفاظی كه دلالت صریح بر فحاشی و سب و لعن دارد یا خیر؟ و در صورت عدم صراحت مطلب و انكار متهم بر قصد اهانت و هتك حرمت آیا موضوع از مصادیق مواد مورد ذكر می باشد یا خیر؟

نظر مجلس
از نظر مقررات كیفری اهانت و توهین و . . . عبارت است از بكار بردن الفاظی كه صریح یا ظاهر باشد و یا ارتكاب اعمال و انجام حركاتی كه به لحاظ عرفیات جامعه و با در نظر گرفتن شرایط زمانی و مكانی و موقعیت اشخاص موجب تخفیف و تحقیر آنان شود و با عدم ظهور الفاظ توهین تلقی نمی گردد.
قانون فوق مشتمل بر ماده واحده در جلسه علنی روز یكشنبه مورخ چهارم دی ماه یك هزار و هفتاد و نه مجلس شورای اسلامی تصویب و در تاریخ 10/ 10 / 1379 به تایید شورای نگهبان رسیده است.

عناصر تشکیل دهنده جرم توهین
الف) عنصر قانونی:
عنصر قانونی جرم توهین در قوانین جاری عبارت است از مواد 513 قانون مجازات اسلامی تحت عنوان توهین به مقدسات و…، ماده 514 توهین به بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی و… ماده 608 توهین به اشخاص حقیقی، ماده 609 توهین به روسای قوای سه گانه و سایرمقامات و… ماده 700 تحت عنوان هجو ماده 26 قانون مطبوعات، تحت عنوان توهین به دین مبین اسلام و مقدسات توسط مطبوعات، ماده 619 تحت عنوان توهین به زنان و اطفال. همچنین مواد 48 و 49 قانون جرایم نیروهای مسلح را نیز میتوان نام برد. هر چند با توجه به توسعه وسایل ارتباط جمعی بویژه رایانه، توهین از رهگذر رایانه به روشنی جرمانگاری نشده است و از آن جا که وسیله ارتکاب جرم و توهین شرط نیست و آن را توجیه نمیکند میتوان عناصر موجود را در مورد جرم توهین از رهگذر رایانه نیز به کاربرد هر چند مقنن در قانون جرایم رایانهای ذیل فصل پنجم و مواد 16 و 17 و تحت عنوان هتک حیثیت و… بدان اشاره نموده است.

ب) عنصر مادی:
رکن مادی جرایم توهین به صورت مشترک در تمام آنها شامل رفتار مرتکب به شرط مشخص بودن طرف و موهن بودن رفتار توهین آمیز و مطلق بودن آن است.

ج) عنصر روانی:
عنصر روانی جرم توهین در ابتدا آگاهی مرتکب به توهین آمیز بودن رفتار ارتکابی است و سپس قصد وی به منظور تخریب شخصیت بزه دیده و ورود ضرر معنوی به نامبرده می باشد.
انواع توهین
توهین در یک تقسیم بندی به دو نوع تقسیم می شود:
1-توهین به افراد عادی
2-توهین به اعتبار مقام که خود به دو نوع تقسیم می شود:
الف- توهین به رئیس جمهور و مقامات رسمی و نمایندگان سیاسی كشورهای خارجی
ب- توهین به رهبری

عناصر اختصاصی توهین به افراد عادی
1-عنصر مادی :برای تحقق جرم لازم است كه مرتكب با انجام عمل مادی خود به صورت گفتار یا نوشتار موجبات هتك حرمت دیگری را فراهم نماید و نیز توهین متوجه شخص یا اشخاص معینی باشد.
2-عنصر روانی :توهین و فحاشی از جرایم عمدی است و منظور از عمد، علم و آگاهی مرتكب به وهن-آور بودن كردار یا گفتاری است كه به حیثیت طرف لطمه وارد میكند.

عناصر اختصاصی توهین به رئیس جمهور و سایر مقامات رسمی
شایان ذکر است که مقامات رسمی مورد نظر در قانون مجازات اسلامی ماده 609 به صورت حصری آمده است.
الف-انجام عمل مادی وهن¬آور؛ اعم از كتبی و شفاهی
ب- طرف توهین باید صاحب سمت یا مقام مملكتی، رسمی و دولتی باشد؛
ج- توهین باید در حال انجام وظیفه یا به سبب آن باشد.

عناصر توهین به مقامات خارجی
در مورد تحقق توهین به رئیس یا نمایندگان سیاسی مملكت خارجی، وجود دو عنصر علنی بودن توهین و نیز انجام معاملۀ متقابل نسبت به رئیس مملكت و نمایندگان سیاسی ایران در مقررات جزائی كشور خارجی لازم است.

عناصر اهانت به بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران و مقام معظم رهبری
این ممنوعیت در ماده 514 قانون مجازات اسلامی مقرر شده است و بدیهی است علت وضع این قانون، مقام شامخ ایشان بوده و اهانت به آن دو خلافِ اخلاق حسنه و نظم عمومی میباشد، به همین ترتیب اگر كسی به مراجع مسلّم تقلید توسط نشریات اهانت نماید برابر مقررات بند 7 مادۀ 6 قانون مطبوعات، نه تنها پروانۀ نشریۀ آنها لغو میگردد، بلكه مدیر مسئول و نویسنده مطالب اهانتآمیز به مراجع قضایی معرفی خواهند شد.

عنصر معنوی:جرم توهین و فحاشی از جمله جرائم عمدی است و منظور از آن علم و آگاهی مرتكب، به وهن آور بودن كردار یا گفتار یا نوشتاری است كه به حیثیت و شرافت طرف لطمه وارد میسازد. به طور كلی سوء نیت در جرم توهین و فحاشی مفروض میباشد و احتیاج به اثبات ندارد و اثبات خلاف آن به عهده متهم میباشد. در توهین مشدد شخص مرتكب علاوه بر داشتن قصد اهانت باید شخصیت طرف توهین را بشناسد و از سمت و مقام او نیز آگاهی داشته باشد و گرنه عمل او توهین ساده تلقی خواهد شد.

مواد قانونی در مورد توهین

1. موادی از قانون مجازات اسلامی در مورد توهین
ماده ۶۰۸ – توهین به افراد از قبیل فحاشی و استعمال الفاظ ركیك چنانچه موجب حد قذف نباشد به مجازات شلاق تا « ۷۴ » ضربه ویا پنجاه هزار تا یك میلیون ریال جزای نقدی خواهدبود .
ماده ۶۰۹ – هركس با توجه به سمت، یكی از روسای سه قوه یا معاونان رئیس جمهور یا وزرایا یكی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی یا نمایندگان مجلس خبرگان یا اعضای شورای نگهبان یا قضات یا اعضای دیوان محاسبات یا كاركنان وزارتخانه ها و موسسات و شركتهای دولتی وشهرداریها در حال انجام وظیفه یا به سبب آن توهین نماید به سه تا شش ماه حبس و یا تا ضربه شلاق و یا پنجاه هزار تا یك میلیون ریال جزای نقدی محكوم می شود .
ماده ۶۹۷ – هركس به وسیله اوراق چاپی یا خطی یا به وسیله درج در روزنامه و جراید یانطق در مجامع یا به هر وسیله دیگر به كسی امری را صریحا نسبت دهد یا آنها را منتشر نماید كه مطابق قانون آن امر جرم محسوب می شود و نتواند صحت آن اسناد را ثابت نمایدجز درمواردی كه موجب حد است به یك ماه تا یك سال حبس و تا « ۷۴ » ضربه شلاق یا یكی از آنهاحسب مورد محكوم خواهدشد .
تبصره – در مواردی كه نشر آن امر اشاعه فحشا محسوب گردد هرچند بتواند صحت اسناد را ثابت نماید مرتكب به مجازات مذكور محكوم خواهدشد .
ماده ۶۹۸ – هركس به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی به وسیله نامه یا شكواییه یا مراسلات یا عرایض یا گزارش یا توزیع هرگونه اوراق چاپی یا خطی با امضاء یابدون امضاء اكاذیبی را اظهار نماید یا با همان مقاصد اعمالی را برخلاف حقیقت راسا یا به عنوان نقل قول به شخص حقیقی یا حقوقی یا مقامات رسمی تصریحا یا تلویحا نسبت دهد اعم ازاینكه از طریق مزبور به نحوی از انحاء ضرر مادی یا معنوی به غیر وارد شود یا نه علاوه بر اعاده حیثیت در صورت امكان ، باید به حبس از دو ماه تا دو سال و یا شلاق تا« ۷۴ » ضربه محكوم شود .
ماده ۷۰۰ – هركس با نظم یا نثر یا به صورت كتبی یا شفاهی كسی را هجو كند و یا هجویه رامنتشر نماید به حبس از یك تا شش ماه محكوم می شود.
ماده 619- هركس در اماكن عمومی یا معابر متعرض یا مزاحم اطفال یا زنان بشود یا با الفاظ و حركات مخالف شئوون و حیثیت به آنان توهین نماید به حبس از دو تا شش ماه و تا « ۷۴ » ضربه شلاق محكوم خواهد شد.
ماده 638- هركس علنا در انظار و اماكن عمومی و معابر تظاهر به عمل حرامی نماید علاوه بر كیفر عمل از ده روز تا دو ماه یا تا « ۷۴ » ضربه شلاق محكوم می گردد و در صورتی كه مرتكب عملی شود كه نفس آن عمل دارای كیفر نمی باشد ولی عفت عمومی را جریحه دار نماید فقط به حبس از ده روز تا دو ماه یا تا « ۷۴ » ضربه شلاق محكوم خواهد شد.
تذكر این نكته لازم است كه بر اساس ماده ۷۲۷ – جرایم مندرج در مواد … ، ۶۰۸ ، … ، ۶۹۷ ، ۶۹۸ ، ۶۹۹ و ۷۰۰ جز با شكایت شاكی خصوصی تعقیب نمی شود و در صورتی كه شاكی خصوصی گذشت نماید دادگاه می تواند در مجازات مرتكب تخفیف دهد و یا با رعایت موازین شرعی از تعقیب مجرم صرفنظرنماید .
2. موادی از قانون مطبوعات در مورد توهین
ماده 6 ـ نشریات جز در موارد اخلال به مبانی و احكام اسلام و حقوق عمومی و خصوصی كه در این فصل مشخص می شوند آزادند:
بند 7 ـ اهانت به دین مبین اسلام و مقدسات آن و همچنین اهانت به مقام معظم رهبری و مراجع مسلم تقلید.
بند 8 ـ افترا به مقامات، نهادها، ارگانها و هر یك از افراد كشور و توهین به اشخاص حقیقی و حقوقی كه حرمت شرعی دارند، اگرچه از طریق انتشار عكس یا كاریكاتور باشد.
ماده 26 ـ هر كس بوسیله مطبوعات به دین مبین اسلام و مقدسات آن اهانت كند، در صورتیكه به ارتداد منجر شود حكم ارتداد در حق وی صادر و اجراء و اگر به ارتداد نیانجامد طبق نظر حاكم شرع براساس قانون تعزیرات با وی رفتار خواهد شد.
ماده 27 ـ هرگاه در نشریهای به رهبر جمهوری اسلامی ایران و یا مراجع مسلم تقلید اهانت شود، پروانه آن نشریه لغو و مدیرمسئول و نویسنده مطلب به محاكم صالحه معرفی و مجازات خواهند شد.

مجازات توهین
ماده 513 قانون مجازات اسلامی، موضوع اهانت به مقدسات اسلامی در صورتی که جرم ارتکابی مشمول حکم سب النبی (توهین شدید به پیامبر گرامی اسلام و امامان و حضرت فاطمه زهرا و…) باشد اعدام و در غیر این صورت مشمول مجازات حبس از یک تا پنج سال خواهد بود.

ذیل ماده 514 چنانچه کسی به هر نحوی به حضرت امام خمینی(ره)، بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران و مقام معظم رهبری اهانت نماید به حبس از شش ماه تا دو سال محکوم خواهد شد.

قانونگذار در ماده 608 توهین به افراد (اشخاص حقیقی) از قبیل فحاشی و استعمال الفاظ رکیک را چنانچه موجب حد قذف نباشد به مجازات شلاق تا 74 ضربه و یا از 50 هزار ریال تا یک میلیون ریال جزای نقدی محکوم نموده است.

همچنین ذیل ماده 609 آمده است هر کس با توجه به سمت یکی از روسای سه قوه یا معاونان رئیس جمهور یا وزرا یا یکی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی یا نمایندگان مجلس خبرگان یا اعضای شورای نگهبان یا قضات یا اعضای دیوان محاسبات یا کارکنان وزارتخانه ها و موسسات و شرکت های دولتی و شهرداری ها، در حال انجام وظیفه یا به سبب آن توهین نماید به سه تا شش ماه حبس یا 74 ضربه شلاق و یا از 50 هزار ریال تا یک میلیون ریال جزای نقدی محکوم می شود.

مجازات تعرض یا مزاحمت اطفال و زنان در اماکن عمومی و معابر چه با الفاظ و چه با حرکات مخالف شان و حیثیت، حبس از دو تا شش ماه و تا 74 ضربه شلاق پیش بینی شده است.

مجازات کسی که با نظم یا نثر یا به صورت کتبی یا شفاهی کسی (دیگری) را هجو کند و یا هجویه را منتشر نماید حبس از یک تا شش ماه خواهد بود. قانونگذار در ماده 26 قانون مطبوعات هر کس را که به وسیله مطبوعات به دین مبین اسلام و مقدسات آن اهانت کند در صورتی که به حکم ارتداد منجر شود حکم ارتداد را در مورد وی صادر و اجرا می نماید، در غیر این صورت طبق نظر حاکم شرع و براساس قانون تعزیرات (به موجب ماده 513 قانون مجازات اسلامی) با مجرم رفتار خواهد شد. در مواد 48 و 49 که موضوع آن توهین هر نظامی در حین خدمت به مافوق خود و برعکس (افراد تحت امر) می باشد مجازات حبس از دو ماه تا یک سال پیش بینی شده است.

مراجع صالح برای رسیدگی به جرم توهین
رسیدگی به جرم توهین به افراد ساده و مقامات رسمی در دادگاه عمومی جزایی ،رسیدگی به جرم توهین به رهبری در دادکاه انقلاب و رسیدگی به جرم ساب النبی در دادگاه کیفری استان صورت می گیرد.

صرف نظر از عوامل و عناصر فوق و مجازات های مقرر، آنچه در مورد جرم توهین حائز اهمیت است منشا آن می باشدکه اغلب محرک های بیرونی و شرایط محیطی به آن دامن می زند یا تحت تاثیر عوامل درونی از قبیل خودخواهی و غرور، تعصب بی مورد، زیاده طلبی، نادیده گرفتن حقوق دیگران و… در سایه عدم کنترل رفتارهای شخصی به وقوع می پیوندد.

راه های پیشگیری و مقابله با جرم توهین نیز قبل از واکنش قانون در برابر آن در دست خود افراد است که با تعدیل و کنترل رفتار، برخورداری از سعه صدر، احترام به حقوق دیگران، خویشتنداری، صبر و شکیبایی و در نهایت اندکی گذشت در سایه توجه به تعالیم اسلامی و آموزه های دینی و ایمان و… با تقویت اراده فردی و جمعی درصدد مقابله با این پدیده زشت اجتماعی باشد.